Van verbluffende modellen naar nieuwe AI-economie

Het ontwikkelingstempo van AI blijft verbazen: modellen schrijven software, sturen agents aan en voeren steeds langere reeksen taken uit die kort geleden nog mensenwerk waren. Maar de belangrijkste verschuiving van het afgelopen halfjaar zit niet alleen in wat de modellen kunnen. AI dringt door in producten, productieprocessen en bedrijfsmodellen. En het krijgt een fysieke infrastructuur, een kostprijs en een steeds grotere economische betekenis.

Nederland speelt daarin een opvallende rol. Axelera AI haalde in februari 250 miljoen dollar op voor energiezuinige AI-chips, Nearfield Instruments volgde in juni met 380 miljoen dollar om de productie van zijn meetapparatuur op te schalen, en ASML verhoogde deze maand zijn jaarverwachting door de stijgende vraag vanuit AI en datacenters, zo meldde het FD. De investeringen in Nederlandse start-ups lagen halverwege het jaar al bijna even hoog als in heel 2025.

Dat is in de eerste plaats goed nieuws. Tegelijk roept het succes allerlei vragen op. Wie beschikt over de chips en rekenkracht? Welke toepassingen leveren werkelijk iets op? Op welke infrastructuur bouwen bedrijven? En hoeveel ruimte houdt Europa om zelf richting te geven?

1. De modellen worden producten

In de eerste maanden van 2026 bleef de technische lat stijgen, en vooral softwareontwikkeling groeide uit tot een belangrijk strijdtoneel. Het scherpste bewijs dat AI echt werkt, komt uit die hoek: AI die zelf code schrijft, een soort dark factory voor software. Die AI-gestuurde ontwikkeling begint zelfs het vertrouwde SaaS-licentiemodel open te breken.

Tegelijk werd duidelijk hoeveel geld en rekenkracht nodig zijn om dat vol te houden. OpenAI kondigde een ronde aan met 122 miljard dollar aan toegezegd kapitaal, en het verbruik rijst mee: alleen Google verwerkt inmiddels ruim zes keer zoveel AI-tokens, de rekeneenheden achter elk antwoord, als een jaar eerder.

En dat verbruik heeft een prijs die de pan uit rijst. Nu Anthropic overstapt op afrekenen per token, zoeken grote klanten als Amazon naar goedkopere alternatieven, meldde The Next Web. "AI is een tikkende licentiebom", vatte Computable samen.

Voor bedrijven verandert daarmee de maatstaf. Een indrukwekkende demo is niet langer genoeg; een toepassing moet aansluiten op bestaande data en werkprocessen, en duidelijk maken wat ze kost en oplevert.

2. De Nederlandse kracht zit onder de motorkap

Nederland hoeft niet het grootste taalmodel te bouwen om een sterke positie in de AI-economie te hebben. Axelera ontwikkelt chips waarop AI energiezuinig kan draaien, Nearfield maakt apparatuur die tijdens de productie structuren meet tot op enkele nanometers nauwkeurig, en ASML levert de lithografiemachines waarmee de meest geavanceerde chips gemaakt worden. Niet voor niets meldde de NOS dit voorjaar al dat de vraag naar ASML-machines het aanbod overtreft.

Dit is valorisatie in het groot: kennis dat een bedrijf wordt. ASML groeit zelfs uit tot een ware founder factory van deeptech-startups, en de overheid legde via het Deep Tech Fonds 360 miljoen euro extra bij.

Toch stuit al die groei op een harde grens: stroom. De honger van AI-datacenters botst op een overvol net, en er is simpelweg te weinig stroom, waarschuwde het FD. Hoe groter de modellen worden, hoe waardevoller de fysieke laag eronder, en hoe zwaarder de randvoorwaarden wegen.

3. AI schuift de organisatie in‍

AI verlaat ondertussen het innovatieteam. De technologie wordt veelal ingezet voor personeelsplanning, softwareontwikkeling, dienstverlening en de manier waarop bedrijven hun processen organiseren. Onderzoek bevestigt de verschuiving van "marketingtool" naar organisatievraagstuk, signaleerde Emerce.

Dat brengt productiviteitswinst, maar ook ongemakkelijke keuzes. De afgelopen weken schrapte Microsoft bijna 5.000 banen en koppelde dat aan zijn AI-investeringen, terwijl het Nederlandse Mews 200 banen schrapte met AI als reden en NRC zich afvroeg of werkgevers liever Claude dan een gen-Zer hebben.

De race bereikt nu ook het mkb en de zorg. Durfinvesteerder Keen lanceerde een fonds voor "AI voor het mkb", terwijl ziekenhuizen fors investeren maar voorlopig vooral geld kwijt zijn in plaats van dat het bespaart.

4. Europa wil niet alleen reguleren, maar ook bouwen

Europa wordt vaak neergezet als het continent van de regels. In de eerste helft van 2026 werd dat beeld minder eenvoudig. Begin juni presenteerde de Europese Unie een pakket om de eigen positie in chips, cloud en AI te versterken, nadat eurocommissaris Albuquerque al in februari had gewaarschuwd dat Europa "de controle over sleuteltechnologie" moet houden, zoals Reuters optekende.

Op dezelfde dag maakte het Europees Parlement bekend Google als standaardzoekmachine te vervangen door het Franse Qwant. Dat lijkt klein, maar maakt de ambitie tastbaar: Europese technologie moet niet alleen worden ontwikkeld, maar ook worden ingekocht en gebruikt.

Bouwen doet Europa ook op het scherpst van de snede. Defensie ging voor het eerst investeren in een particulier dronebedrijf, en in Nederland blokkeerde de staat dit voorjaar de overname van DigiD-beheerder Solvinity door een Amerikaanse partij. Dat het niet alleen om afweer gaat, bleek deze maand toen in Rotterdam een AI-fabriek van 7,2 miljard euro vorm kreeg.

5. Vertrouwen wordt onderdeel van de technologie

Hoe breder AI en digitale infrastructuur worden toegepast, hoe belangrijker betrouwbaarheid wordt. In maart waarschuwden de AIVD en MIVD voor Russische aanvallen op Signal- en WhatsApp-accounts van onder anderen ambtenaren, militairen en journalisten. De aanvallers kraakten de versleuteling niet, maar deden zich voor als support en misbruikten bestaande functies om apparaten aan accounts te koppelen, meldde NU.nl. Signal was juist aantrekkelijk vanwege zijn goede reputatie als veilig en onafhankelijk communicatiemiddel.

Robuuste techniek is dus niet genoeg. De technologie beschermt de inhoud van een bericht, maar niet de mens die wordt overgehaald.

Diezelfde volwassenheidsvraag zien we in de regelgeving. De EU AI Act wordt op 2 augustus grotendeels toepasbaar, met langere overgangstermijnen voor bepaalde hoogrisicosystemen, en de Nederlandse Cyberbeveiligingswet treedt op 15 augustus in werking, met registratie-, zorg- en meldplicht.

Veiligheid en governance zijn bepalend of nieuwe technologie breed kan worden gebruikt, en of klanten, medewerkers en bestuurders erop durven vertrouwen.

Waar we verschuiving zien

Wie de eerste helft van 2026 alleen terugbrengt tot dreigingen en regels, mist een groot deel van het verhaal. AI creëert nieuwe producten, markten en bedrijven, en Nederland blijkt sterk gepositioneerd in de chips, machines en precisietechnologie die de nieuwe economie mogelijk maken.

Maar de ontwikkelingen veranderen ook het gespreksonderwerp. Van wat een model in potentie allemaal kan, naar wat het in de praktijk oplevert. Van één succesvolle pilot naar een organisatie die ermee kan werken. Van Europese ambities naar concrete keuzes voor leveranciers en infrastructuur. En van veiligheid als functie naar vertrouwen als producteigenschap.

Daar ligt voor techbedrijven een rijker verhaal dan "wij doen iets met AI". Welke vooruitgang maak je mogelijk? Waar zit je in de waardeketen? Welk probleem los je aantoonbaar op? En hoe zorg je dat je technologie betrouwbaar blijft werken?

Nederland staat dichter bij die ontwikkelingen dan we vaak denken.